Itala

Itala to jedna z tych włoskich marek, których historia brzmi niemal jak gotowy scenariusz filmu o początkach motoryzacji. Powstała w Turynie na początku XX wieku, budowała luksusowe i bardzo szybkie samochody, eksperymentowała z rozwiązaniami wyprzedzającymi swoją epokę, a jej najbardziej znany samochód przejechał z Pekinu do Paryża w czasach, gdy wiele odcinków tej trasy bardziej przypominało wyprawę ekspedycyjną niż wyścig samochodowy. Po upadku firma zniknęła na dziesięciolecia, ale w 2026 roku nazwa Itala ponownie pojawiła się na nowych samochodach.

Itala zaczęła się od rodziny, która współtworzyła włoską motoryzację

Za powstaniem Itala stał Matteo Ceirano, członek rodziny, której nazwisko pojawia się zaskakująco często w historii pierwszych włoskich samochodów. Bracia Ceirano zakładali kolejne przedsiębiorstwa motoryzacyjne, a ich działalność była związana między innymi z powstaniem firmy, której zakład i patenty przyczyniły się później do narodzin Fiata.

Matteo stworzył własne przedsiębiorstwo w 1903 roku, a już w 1904 roku samochody otrzymały nazwę Itala. Początkowo firma działała w skromnych warunkach, ale bardzo szybko zaczęła przyciągać inwestorów. Sukcesy sportowe pierwszych konstrukcji przekonały kapitał z Genui do zainwestowania w rozwój przedsiębiorstwa, dzięki czemu Itala mogła przenieść się do znacznie większego zakładu.

Pierwszy sukces przyszedł niemal natychmiast

Itala nie potrzebowała wielu lat, żeby zwrócić na siebie uwagę. W 1904 roku Matteo Ceirano wystartował samochodem marki w słynnym podjeździe Susa-Moncenisio. Jego 24 HP wygrał swoją kategorię, a następnie pojawiły się kolejne sukcesy w imprezach sportowych.

W tamtych czasach wyścigi były dla producentów czymś więcej niż sportową rozrywką. Były jednym z najlepszych sposobów udowodnienia potencjalnym klientom, że samochód jest szybki, wytrzymały i dobrze skonstruowany. Itala bardzo szybko zrozumiała tę zależność i zaczęła inwestować w konstrukcje, które były niemal równie imponujące technicznie, co efektowne.

Samochód wyścigowy miał silnik o pojemności 14,8 litra

Współczesny kierowca przyzwyczajony do downsizingu może mieć problem z wyobrażeniem sobie skali silników stosowanych przez Itala. Jedna z najbardziej niezwykłych konstrukcji z pierwszych lat działalności marki otrzymała pięciocylindrowy silnik o pojemności około 14,8 litra.

Nie jest to pomyłka wynikająca z przeliczenia jednostek. Mówimy o pojemności większej niż w wielu współczesnych ciężarówkach. Taki silnik powstał w czasach, gdy producenci nie mieli jeszcze do dyspozycji współczesnych metod zwiększania mocy. Wielka pojemność skokowa była jednym ze sposobów uzyskania odpowiednich osiągów.

Ogromna Itala odniosła sukces w Coppa Florio w 1905 roku, a rok później marka wygrała również Targa Florio. Dzięki takim wynikom Itala bardzo szybko zaczęła być postrzegana jako producent samochodów nie tylko luksusowych, ale również wyjątkowo szybkich.

Najbardziej niezwykła podróż rozpoczęła się w Pekinie

Największą legendę marki stworzyła jednak Itala 35/45 HP. W 1907 roku samochód prowadzony przez księcia Scipione Borghese wystartował w przedsięwzięciu, które dzisiaj trudno byłoby porównać do zwykłego rajdu.

Pomysł polegał na przejechaniu z Pekinu do Paryża. Wyzwanie ogłoszone przez francuską gazetę Le Matin miało sprawdzić, czy samochód jest w stanie pokonać ogromną odległość między Azją a Europą. Problem polegał na tym, że infrastruktura drogowa była wtedy praktycznie nieporównywalna ze współczesną.

Załoga Itala musiała mierzyć się z błotem, piaskiem, bezdrożami, uszkodzeniami mechanicznymi i problemami z zaopatrzeniem. Samochód nie miał oczywiście nawigacji, GPS-u ani możliwości wezwania pomocy jednym kliknięciem. Informacje o trasie pochodziły z map, lokalnych wskazówek i doświadczenia uczestników wyprawy.

Itala wygrała, ale „wyścig” nie był klasycznym wyścigiem

W wyprawie wzięło udział kilka załóg, ale rywalizacja nie przypominała współczesnych zawodów z zamkniętą trasą i precyzyjnie określonym regulaminem. Było to przede wszystkim gigantyczne wyzwanie logistyczne i techniczne.

Itala Borghesego dotarła do Paryża jako pierwsza, pokonując około 16 tysięcy kilometrów. Samochód uzyskał ogromną przewagę nad konkurentami. Wraz z księciem podróżowali mechanik Ettore Guizzardi oraz dziennikarz Luigi Barzini, którego relacje zamieniły wyprawę w jedno z najsłynniejszych wydarzeń wczesnej historii motoryzacji.

Co ciekawe, Itala nie była podczas tej podróży jedynie samochodem. Stała się bohaterem prasowych relacji i symbolem możliwości nowej technologii. W czasach, gdy samochód wciąż był dla wielu ludzi ciekawostką, przejazd z Chin do Francji miał wymowę niemal demonstracji technologicznej.

Barzini zrobił z podróży międzynarodowy hit

Luigi Barzini nie ograniczał się do suchego zapisywania przebiegu trasy. Jego relacje pozwoliły czytelnikom śledzić wyprawę niemal jak współczesną transmisję z rajdu. Dzięki niemu wydarzenie stało się opowieścią o przygodzie, awarii, improwizacji i walce z nieznanym.

To jeden z powodów, dla których zwycięstwo Itala przetrwało w pamięci znacznie dłużej niż wiele innych sukcesów sportowych z początku XX wieku. Samochód stał się częścią opowieści kulturowej, a nie wyłącznie wpisem w tabeli wyników.

Itala eksperymentowała z silnikami, które wyglądały jak pomysły z przyszłości

Sportowe sukcesy były tylko jedną stroną działalności firmy. Inżynierowie Itala nie bali się eksperymentów. Próbowano między innymi silników o zmiennym skoku tłoka, jednostek z rozrządem tulejowym oraz nietypowych konstrukcji z zaworami obrotowymi.

Szczególnie interesujący był system określany jako Avalve. Zamiast klasycznych zaworów wykorzystano elementy obracające się równolegle do osi cylindrów. Rozwiązanie miało ograniczać problemy typowe dla tradycyjnego rozrządu i zapewniać sprawniejsze sterowanie przepływem gazów.

Na początku XX wieku takie eksperymenty były czymś naprawdę odważnym. Nie istniał jeszcze ustalony schemat budowy silnika, który dominowałby na rynku przez kolejne dekady. Producenci próbowali wielu różnych rozwiązań, a Itala należała do firm szczególnie chętnie uczestniczących w tych eksperymentach.

W czasie wojny Itala budowała silniki lotnicze

Wybuch I wojny światowej zmienił profil wielu europejskich producentów. Itala również zaczęła produkować silniki lotnicze. Była to naturalna konsekwencja doświadczenia firmy w budowie zaawansowanych jednostek napędowych, ale działalność ta nie okazała się dla przedsiębiorstwa finansowym sukcesem.

Produkcja dla potrzeb wojennych wymagała ogromnych nakładów, a po zakończeniu konfliktu firma musiała ponownie odnaleźć się na rynku cywilnym. Powrót do produkcji samochodów nie przywrócił jednak dawnej kondycji finansowej.

W Itala pracował człowiek, który stworzył samochód absurdalnie zaawansowany jak na swoje czasy

Jedną z najciekawszych postaci późniejszego okresu historii marki był Giulio Cesare Cappa, wcześniej związany z Fiatem. Pod jego kierownictwem technicznym powstał między innymi Tipo 61, który otrzymał sześciocylindrowy silnik z aluminiowym blokiem.

Jeszcze bardziej niezwykły był projekt Itala Tipo 11 z 1925 roku. Ten niewielki samochód wyścigowy miał doładowany silnik V12 o pojemności zaledwie 1,05 litra. Jednostka osiągała około 60 KM przy 7000 obr./min, co w tamtych czasach było bardzo ambitnym wynikiem.

Tipo 11 miał napęd na przednie koła

Na tym jednak lista niezwykłych rozwiązań się nie kończyła. Tipo 11 otrzymał napęd na przednią oś oraz niezależne zawieszenie wszystkich kół. Samochód był bardzo lekki i miał osiągać około 150 km/h.

Problem polegał na tym, że projekt był zbyt skomplikowany i kosztowny. Tipo 11 nigdy nie wystartował w wyścigu. To jeden z najbardziej ironicznych epizodów historii Itala: producent stworzył samochód, który pod względem technicznym wyglądał jak konstrukcja z przyszłości, ale nie miał okazji udowodnić swoich możliwości na torze.

Le Mans przyniosło jeszcze jeden ważny sukces

Nie oznaczało to jednak całkowitego wycofania Itala ze sportu. W 1928 roku dwa egzemplarze Tipo 61 wystartowały w 24-godzinnym wyścigu Le Mans. Jeden z nich zwyciężył w klasie samochodów o pojemności do dwóch litrów.

Był to jeden z ostatnich wielkich sportowych akcentów marki. Firma znajdowała się już wtedy w trudnej sytuacji finansowej, a utrzymywanie zaawansowanego programu technicznego i sportowego było coraz większym obciążeniem.

Itala mogła być „drugim Fiatem”

W początkowych dekadach XX wieku Itala miała ambicje znacznie większe niż rola małego producenta samochodów luksusowych. Firma rosła szybko, a jej samochody zdobywały klientów oraz rozgłos dzięki zwycięstwom sportowym.

Problemem okazały się jednak koszty. Zaawansowane konstrukcje wymagały pieniędzy, a kolejne eksperymenty techniczne nie zawsze prowadziły do modeli, które można było produkować tanio i w dużych ilościach. Itala znalazła się więc w klasycznej pułapce producenta, który technologicznie próbuje być krok przed konkurencją, ale nie potrafi utrzymać kosztów na poziomie pozwalającym na stabilny rozwój.

Marka nie zniknęła od razu

W 1929 roku Itala została związana z Officine Metallurgiche e Meccaniche di Tortona. Następnie podejmowano jeszcze próby uratowania działalności samochodowej. W 1931 roku powstała Itala SACA, która próbowała wznowić produkcję i wykorzystać istniejące zapasy oraz opracowane wcześniej konstrukcje.

W 1932 roku marka pojawiła się nawet na Salonie Samochodowym w Mediolanie z nowym modelem 75. Samochód był prezentowany również w kolejnych latach, ale nie wystarczyło to do odbudowania firmy. Ostatecznie w 1934 roku działalność Itala zakończyła się.

Jednym z najbardziej niezwykłych klientów była królowa Włoch

Itala nie ograniczała się do samochodów sportowych. Marka produkowała również bardzo luksusowe automobile przeznaczone dla zamożnych klientów. Wśród szczególnie prestiżowych realizacji znalazła się specjalna Itala związana z dworem królewskim – Palombella Landaulet dla królowej Małgorzaty Sabaudzkiej.

Samochód tego typu był czymś znacznie więcej niż środkiem transportu. Nadwozie typu landaulet pozwalało połączyć zamkniętą część kabiny z możliwością odsłonięcia tylnej części nadwozia. W przypadku samochodu królewskiego miało to również znaczenie reprezentacyjne – pasażer mógł być widoczny dla zgromadzonego tłumu.

Po prawie stu latach Itala dostała drugie życie

Najbardziej aktualny rozdział historii marki rozpoczął się w 2025 roku, gdy prawa do nazwy Itala przejął koncern związany z DR Automobiles. W 2026 roku projekt Historic Italian Brands oficjalnie przedstawił nową Itala 35, rozpoczynając próbę przywrócenia marki na współczesny rynek.

Nowa Itala 35 nie jest jednak mechanicznym odtworzeniem samochodu z 1907 roku. To współczesny SUV wykorzystujący platformę i rozwiązania techniczne dostarczane przez partnera GAC, natomiast za stylizację odpowiada Italdesign. Producent zapowiada również wykorzystanie włoskich komponentów, rozwiązań elektronicznych i prac rozwojowych prowadzonych we Włoszech.

Nazwa 35 nie jest przypadkowa

Współczesna Itala 35 odwołuje się bezpośrednio do historycznego modelu 35/45 HP, który w 1907 roku przejechał z Pekinu do Paryża. To interesujący sposób budowania ciągłości marki: zamiast próbować kopiować wygląd zabytkowego samochodu, nowy producent wykorzystuje oznaczenie kojarzone z najbardziej spektakularnym osiągnięciem w historii Itala.

Nowa 35 reprezentuje jednak zupełnie inną filozofię techniczną. Zamiast ogromnego silnika i drewnianej konstrukcji z początków motoryzacji otrzymuje współczesny układ napędowy, elektronikę i wyposażenie typowe dla XXI wieku.

Plan zakłada znacznie więcej niż jeden samochód

Współczesny projekt Itala nie ogranicza się do modelu 35. Zapowiedziano rozwój całej gamy obejmującej sześć samochodów. Wśród planowanych konstrukcji mają znaleźć się między innymi kolejne SUV-y oraz kompaktowy samochód elektryczny.

Co ciekawe, nowe samochody nie mają powstawać wyłącznie na jednej platformie. W projekcie wykorzystywane są rozwiązania różnych azjatyckich partnerów, między innymi GAC i JAC, natomiast za stylistyczne i techniczne dostosowanie samochodów do nowej tożsamości Itala odpowiadają zespoły włoskie.

Itala wróciła więc w zupełnie innej epoce

Pierwsza Itala powstała w świecie, w którym samochód był jeszcze wynalazkiem eksperymentalnym. Jej konstruktorzy mogli swobodnie testować ogromne silniki, nietypowe układy zaworowe czy napęd przedni, ponieważ nikt nie wiedział jeszcze dokładnie, jak powinien wyglądać samochód przyszłości.

Współczesna Itala działa w sytuacji dokładnie odwrotnej. Podstawowe zasady konstrukcji samochodu są już doskonale znane, ale producenci stoją przed innymi wyzwaniami: elektryfikacją, elektroniką, autonomicznymi systemami wspomagania kierowcy i globalną konkurencją.

Właśnie dlatego historia Itala jest tak interesująca. To marka, która po raz pierwszy zasłynęła dzięki samochodowi zdolnemu pokonać pół świata w czasach bez asfaltowych autostrad, a ponad sto lat później wraca na rynek z nowoczesnym SUV-em. Dawna Itala udowadniała możliwości samochodu poprzez ekstremalną wyprawę z Pekinu do Paryża. Nowa próbuje wykorzystać tę samą legendę w epoce, w której samochód jest już nie tylko maszyną, ale także skomplikowanym urządzeniem cyfrowym.

Jeżeli nowa Itala zdoła zbudować własną tożsamość, historia marki będzie miała wyjątkowo nietypową klamrę: od ogromnego, pięciocylindrowego silnika i podróży przez bezdroża Azji po współczesnego SUV-a stworzonego przy współpracy włoskiego przemysłu stylistycznego i azjatyckiej technologii. Trudno o bardziej charakterystyczną historię wśród dawnych włoskich marek samochodowych.